Helen Frankenthaler, een van de belangrijkste kunstenaars van de 20e eeuw, staat centraal in de tentoonstelling Dipingere senza regole in Palazzo Strozzi in Firenze. De tentoonstelling, samengesteld door Douglas Dreishpoon, belicht het innovatieve onderzoek van de Amerikaanse kunstenares en toont tegelijkertijd de verwantschappen, invloeden en vriendschappen die haar professionele en persoonlijke leven hebben gevormd. 'Schilderen zonder regels' brengt een selectie van Frankenthalers werken samen – grote doeken en sculpturen gemaakt tussen 1953 en 2002 – die worden gecombineerd met schilderijen en sculpturen van kunstenaars als Jackson Pollock, Morris Louis, Robert Motherwell, Kenneth Noland, Mark Rothko, David Smith, Anthony Caro en Anne Truitt.
Frankenthalers bijdrage was cruciaal voor de evolutie van de moderne schilderkunst en ze bleek een pionier op het gebied van de abstracte schilderkunst waarvan ze de mogelijkheden verruimde. Haar innovatieve soak-staintechniek definieerde een nieuwe relatie tussen kleur, ruimte en vorm. Het aanbrengen van verdunde verf, horizontaal uitgespreid op onbehandelde doeken, produceerde effecten die vergelijkbaar waren met aquarelverf, maar dan op grote schaal en met olieverf. De verf, aangebracht met penselen, sponzen of rechtstreeks uit emmers op het canvas gegoten, breidde zich op natuurlijke wijze uit waarbij de kleuren zich vermengden en er unieke chromatische interacties ontstonden, gekenmerkt door vervaagde overgangen en half doorschijnende lagen.[3]

Helen Frankenthaler, Open Wall (Muro aperto), (particolare), 1953; Helen Frankenthaler, Dipingere senza regole, Palazzo Strozzi, Firenze [2]

Helen Frankenthaler in her East 83rd Street studio with Small?s Paradise on the wall and Fire on the floor (both in progress), New York, 1964. Photograph by Alexander Liberman

[© J. Paul Getty Trust. Getty Research Institute, Los Angeles (2000.R.19).
Artwork © 2024 Helen Frankenthaler Foundation, Inc. / Artists Rights Society (ARS), New York]

In 1950 begint Helen Frankenthaler een relatie met criticus Clement Greenberg, die haar introduceert bij kunstenaars van de New York School zoals Elaine en Willem de Kooning, Lee Krasner, Barnett Newman, Jackson Pollock en David Smith. De lessen die ze begin jaren vijftig van Jackson Pollock leerde – dat het mogelijk was om met verschillende materialen en gereedschappen te schilderen terwijl ze rond een groot, op de vloer uitgespreid doek cirkelde – inspireerden haar tot een ander type abstracte schilderkunst met uitgestrekte kleurvlakken, die bekend zou worden als Color Field Painting.

De tentoonstelling Dipingere senza regole opent met vier werken uit de jaren 70, een periode waarin Helen Frankenthaler haar in 1952 ontwikkelde soak-stain-techniek perfectioneerde. Een schilderij als Moveable Blues toont de kunstenaar op haar hoogtepunt: gieten, schilderen en tekenen met absolute zelfverzekerheid.

In een tweede zaal worden enkele werken van Helen Frankenthaler geconfronteerd met Number 14 van Jackson Pollock.

Helen Frankenthaler en Jackson Pollock

Frankenthaler leidde een bohemienleven in het centrum van New York toen ze Jackson Pollocks Number 14 zag in een solotentoonstelling van zijn zwart-witschilderijen in de Betty Parsons Gallery. Het werk maakte een diepe indruk op de jonge schilderes die, tijdens een bezoek aan Pollock op Long Island, zijn rustieke atelier in een schuur zag en getuige was van zijn schilderproces. Pollock manoeuvreerde zich tussen monumentale doeken die op de vloer van het atelier waren uitgerold. Ze bewonderde Pollocks radicale techniek, en begon te experimenteren met een soortgelijke benadering van het doek, door het op de vloer te leggen en van bovenaf te werken.

ackson Pollock, Number 14, 1951, oil on canvas, cm 146,5 × 269,5, Londra, Tate. Purchased with assistance from the American Fellows of the Tate Gallery Foundation, 1988. [© Pollock-Krasner Foundation / Artists Rights Society (ARS), New York. Photo: Tate] [2]

Hoe abstract Number 14 ook lijkt, Frankenthaler zag er ook veelzeggende beelden in oplichten. De suggestie van subliminale beelden intrigeerde Frankenthaler, die zich ook aangetrokken voelde tot Pollocks radicale methoden: het schilderen was choreografie van geïmproviseerde, totale lichaamsbewegingen.

Helen Frankenthaler over Jackson Pollock’s Number 14:

«[Pollock’s Number 14] was more than just the drawing, webbing, weaving, dripping of a stick held in enamel, more than just the rhythm. It seemed to have much more complication and order of a kind that at the time I responded to. Something . . . more baroque, more drawn and with some elements of realism abstracted or Surrealism or a hint of it . . . It is a totally abstract picture, but it had that additional quality . . . for me.»[4]

«[Pollocks Nummer 14] was meer dan alleen de tekening, het web, het weven, het druipen van een stok in emaille, meer dan alleen het ritme. Het leek veel complexer en geordender, op een manier die me destijds aansprak. Iets... meer barok, meer getekend en met elementen van geabstraheerd realisme of surrealisme, of een vleugje daarvan... Het is een volledig abstract schilderij, maar het had die extra kwaliteit... voor mij.»

An installation view of 'Helen Frankenthaler: Painting Without Rules' at Palazzo Strozzi, with Helen Frankenthaler, Open Wall (Muro aperto), 1953, Jackson Pollock, Number 14 (Numero 14), 1951, and Helen Frankenthaler, Mediterranean Thoughts, (Pensieri mediterranei), 1960 [1]

Helen Frankenthaler, Mediterranean Thoughts, (Pensieri mediterranei), 1960 [Helen Frankenthaler, Dipingere senza regole, Palazzo Strozzi, Firenze [1]

«Van Frankenthalers vroegste, reputatiebepalende werk uit de jaren vijftig tot haar latere, experimentele schilderijen uit de vroege jaren 2000, vormt deze ambivalente relatie tot het landschap een constante spanning in haar kunst. Zoals veel kunstenaars die zich in wezen aan abstractie wijden, test ze voortdurend de grenzen van het genre door elementen van figuratieve onderwerpen toe te voegen die de abstracte elementen juist extra benadrukken. Voor haar hebben die onderwerpen doorgaans betrekking op landschappen: een herfstkleurenpalet, een waterige verflaag, een titel die verwijst naar de natuur of zelfs een specifieke plaats.»[5]

Werken

Jackson Pollock, Number 14 (Numero 14), 1951, olio su tela / oil on canvas, cm 146,5 × 269,5, London, Tate. Purchased with assistance from the American Fellows of the Tate Gallery Foundation, 1988

Helen Frankenthaler, Open Wall (Muro aperto), 1953, olio su tela / oil on canvas, cm 136,5 × 332,7, New York, Helen Frankenthaler, Foundation [image]

Western Dream (Sogno occidentale), 1957, olio su tela / oil on canvas, cm 177,8 × 218,4, New York, The Metropolitan Museum, of Art. Gift of the Helen Frankenthaler Foundation, 2023 [image]

Mediterranean Thoughts, (Pensieri mediterranei), 1960, olio su tela, dimensionata e preparata, oil on sized, primed canvas, cm 256,5 x 237,5, New York, Helen Frankenthaler Foundation [image]