Van 27 september tot en met 26 januari 2025 presenteert Palazzo Strozzi de tentoonstelling Helen Frankenthaler, Dipingere senza regole, een indringende tentoonstelling rond een van de grote Amerikaanse kunstenaars van de twintigste eeuw. Als lid van de tweede generatie Amerikaanse abstracte schilders van na de Tweede Wereldoorlog wordt ze alom geprezen voor haar bijdrage aan de verruiming van de mogelijkheden van abstractie door haar uitvinding van de soak-stain techniek en haar zeer persoonlijke verwijzingen naar figuratie en landschap.

Helen Frankenthaler (1928-2011) was een gevierd lid van de tweede generatie naoorlogse Amerikaanse abstracte schilders, verscheen in de jaren 1950 op het Amerikaanse kunsttoneel met een vernieuwende en onbevangen benadering van schilderkunst en een improvisatievermogen dat het verhaal van het genre zelf zou herdefiniëren. Met haar innovatieve soak-stain techniek, waarbij ze olieverf verdunde met terpentijn en deze op het doek goot, verkende Frankenthaler een nieuwe relatie tussen kleur en vorm, waarmee ze de mogelijkheden van de abstracte schilderkunst op een manier verruimde die kunstenaars tot op de dag van vandaag blijft inspireren.

Helen Frankenthaler, Painting Without Rules

De artistieke praktijk van Helen Frankenthaler wordt grotendeels gekenmerkt door haar revolutionaire soak-stain-techniek, een methode die de grenzen tussen tekenen en schilderen vervaagde. Door verf te verdunnen tot een aquarelachtige consistentie en deze aan te brengen op onbewerkt canvas, liet ze het pigment in het materiaal doordringen, waardoor lichtgevende, uitgestrekte kleurvelden ontstonden. Deze aanpak introduceerde een ongekende mate van spontaniteit en vloeiendheid, resulterend in abstracte composities die ze vaak omschreef als abstract climates (abstracte klimaten) in plaats van directe weergaven van de natuur.

Haar revolutionaire onderzoek in de schilderkunst wordt in Palazzo Strozzi belicht aan de hand van werken uit haar oeuvre die in dialoog gaan met schilderijen en sculpturen van haar tijdgenoten, waaronder Jackson Pollock, Morris Louis, Kenneth Noland, Robert Motherwell, Mark Rothko, David Smith, Anthony Caro en Anne Truitt. Waar Jackson Pollock haar een bevrijd schildersgebaar aanreikte, was Rothko de katalysator voor een ander soort abstract beeld.

De tentoonstelling biedt een breed overzicht van Frankenthalers artistieke oeuvre en verkent diepgaand de evolutie van haar persoonlijke en stilistische ontwikkeling door de verschillende periodes van haar carrière.
In latere jaren bleef haar werk zich ontwikkelen door het gebruik van diverse materialen en vernieuwende processen, waarbij ze overstapte van schilderen op doek op de vloer naar het gebruik van grotere vellen papier die ze voor de zekerheid op de vloer of op tafel legde. De continuïteit tussen haar latere werk en haar eerdere werk is opvallend, aangezien Frankenthaler zich bleef bewegen in intuïtieve richtingen, geïnspireerd door haar stemming en verbeelding.
In deze zaal zijn enkele werken uit de jaren 1990 en 2000 te zien, Maelstrom (1992), Cassis, 1995, Solar Imp, 1995, Southern Exposure, 2002, Borrowed Dream, 1992 en Driving East 2002.

Painting to Finish: de jaren 2000

Frankenthaler heeft altijd afwisselend op doek en op papier geschilderd. Papier was als  medium gemakkelijker te gebruiken en kon indien nodig, weggegooid worden. De wisselwerking tussen papier en doek was ook verbonden met  haar leeftijd: toen het werken op de vloer te vermoeiend werd, gebruikte de kunstenaar grote vellen papier of doek, die ze op op schildersezels of op heuphoogte afgestelde tafels plaatste. Ook tijdens reizen en wanneer er geen atelierruimte beschikbaar was werkte ze op papier.

Frankenthaler hanteerde voor haar werken op papier ook grotere formaten, vele bladen waren tot 1,80 x 2,10 meter groot, en dat werkte bevrijdend. Er is een mooie reeks foto's bewaard van haar atelier aan Saddle Rock Road.

Maelstrom (1992)

Veel van Frankenthaler's late werk, met uitzondering van de monumentale schilderijen op papier uit 1994-95, getuigt van een intense lichamelijkheid. Dit geldt zeker voor doeken als The Rake's Progress (1991), Fantasy Garden, Borrowed Dream en Maelstrom (allemaal uit 1992). In elk van deze werken experimenteerde Frankenthaler met gelmedium gemengd met acrylverf, en bewerkte ze de verflagen met harken, metselaarstroffels, spatels, sponzen en houten lepels. Hoewel ze dit niet lang volhield, hebben deze werken een sculpturaal karakter waar het doek soms meer geconstrueerd of gesculpteerd dan geschilderd lijkt. [4]
Maelstrom was deel van de tentoonstelling Pittura/Panorama, tijdens de 58e Biënnale van Venetië. De tentoonstelling in Palazzo Grimani de Santa Maria Formosa belichtte de relatie tussen de ontwikkeling van haar schilderkunst en het thema van het panoramische landschap. Maelstrom was deel van deze kleine maar fascinerende tentoonstelling.

Het latere werk van Helen Frankenthaler is een indrukwekkend bewijs van haar onvermoeibare drang naar vernieuwing, haar bereidheid om risico's te nemen en haar openheid voor artistieke experimenten. Vanaf eind jaren zeventig namen werken op papier al een steeds centralere rol in haar oeuvre in – niet slechts als aanvulling op haar werken op doek, maar steeds meer als een zelfstandig artistiek medium.
In die periode merkte de kunstenares op: 'Working on paper can even replace working on canvas for me, for periods of time … that was never true before, more and more, paper is painting.' (Werken op papier kan voor mij zelfs, voor bepaalde periodes, het werken op doek vervangen... dat was voorheen nooit het geval, nu betekent papier schilderen).

In de herfst van 1997 verhuisden Frankenthaler en DuBrul van Shippan Point naar Darien, Connecticut. In 1998 opende de tentoonstelling After Mountains and Sea: Frankenthaler 1956-1959 in het Guggenheim Museum. Frankenthaler verliet haar huis aan East 94th Street en koos Darien als haar woon- en atelierlocatie.

Cassis, 1995

De schilderijen op papier, gemaakt na haar huwelijk met Stephen DuBrul in 1994, lijken een nieuw begin te markeren, maar brengen ook een eerbetoon aan vroegere relaties.

Optimisme, ondersteund door kalligrafische helderheid, kenmerken Solar Imp en Cassis: beide bevatten gekleurde rechthoeken die met een grote spons op het papier zijn afgedrukt. In Cassis lijken twee gekleurde rechthoeken te zweven op een cassiskleurige wolk, alsof ze zich op de top van de wereld bevinden.

Solar Imp, 1995

In Solar Imp verschijnen de rechthoeken naast elkaar onder twee zwarte vormen, die doen denken aan de figuren die voorkomen in talloze schilderijen en werken op papier van Frankenthaler en Motherwell tijdens hun huwelijk. [2]

Helen Frankenthaler's late werken op papier, met hun dichte chromatische atmosfeer, worden gekenmerkt door intensiteit, complexiteit en dichtheid. Sporen van verf en pigment verspreiden zich in een stille ruimte, en lijken sluiers van vergankelijke tijd. Southern Exposure (2002) is een belangrijk voorbeeld van Frankenthalers warme, heldere kleurenpalet en toont, ook door het monumentale formaat, hoezeer zij belang hechtte aan haar werk op papier. [2]

De herschikking of weergave van de wereld door middel van schoonheid is wat Frankenthaler tijdens haar laatste actieve jaren koos om te schilderen. In Borrowed Dream (1992) schildert ze een turquoise, schijnbaar lege ruimte, omgeven door een donker, dik rood dat zich over de rest van het doek verspreidt. Onder dit donker karmijnrood laten enkele krassen ons een bijna pastelgeel zien dat eronder schuilgaat. Deze fluisteringen van geel en de turquoise leegte in het midden van het doek laten ruimte voor verbeelding. We weten niet zeker of het turquoise het rood langzaam overstroomt of dat het rood beetje bij beetje het turquoise overneemt. Frankenthaler geeft ons geen hint van wat er werkelijk te gebeuren staat, ze schildert simpelweg een moment, een eeuwig moment van ambiguiteit. Dit gebeurt opnieuw in Driving East (2002), een van haar laatste schilderijen op doek.[2]